Chaos, chagrijn, en uiteindelijk twee aangenomen asielwetten: wat is er nou afgesproken?

1. Wat staat er nu precies in de strenge asielwetten die gisteren zijn aangenomen?

De Tweede Kamer heeft twee asielwetten aangenomen. De ene wet regelt het zogenoemde tweestatussenstelsel: daarmee wordt een onderscheid gemaakt tussen mensen die vluchten voor oorlog en geweld en mensen die vluchten vanwege persoonlijk gevaar, door hun geaardheid, religie of etniciteit. De tweede status geeft meer rechten, op bijvoorbeeld gezinshereniging en langer verblijf in Nederland.

De tweede wet is de asielnoodmaatregelenwet. Dat was de wet die veel chaos veroorzaakte. Die wet maakt het onder meer moeilijker om gezinnen naar Nederland toe te laten komen. Dat wordt ook wel nareizen genoemd. Ook is het de bedoeling de permanente verblijfsvergunning af te schaffen. Het plan is om in plaats daarvan alleen nog tijdelijke verblijfsvergunningen uit te geven aan asielzoekers die mogen blijven, waarvan na drie jaar wordt gekeken of die verlengd kan worden.

Maar dinsdag werd onder die wet ook een amendement van de PVV aangenomen dat illegaliteit strafbaar stelt, en ook de hulp aan mensen die illegaal in Nederland verblijven. Wie voor de asielmaatregelenwet zou stemmen, stemde dan ook in met deze aanvullende voorwaarden. En dat zorgde gisteren de hele dag voor onrust en onduidelijkheid. 

2. Wordt het aanbieden van een kom soep echt strafbaar?

De vraag is wat er precies wordt bedoeld met het strafbaar stellen van hulp geven aan mensen die illegaal in Nederland verblijven. Voor het CDA was die toevoeging aan de wet reden om hun steun in te trekken. "Dat mensen die hulp bieden strafbaar zijn, is voor ons een totaal onbegaanbare weg", zei CDA-leider Henri Bontenbal.

Ook NSC twijfelde. De fractie vergaderde er lang over en besloot om duidelijkheid te vragen aan verantwoordelijk minister Van Weel. Was het echt zo dat het aanbieden van een kom soep, een stuk brood of een kop koffie aan mensen in nood strafbaar zou worden? Ja, zei de demissionair minister. De wet is de wet. Maar in de praktijk, voegde hij eraan toe, zou aan deze gevallen door het OM geen prioriteit worden gegeven.

Dat was voor NSC niet voldoende, en zorgde bovendien ook voor onrust bij de SGP, die anders dan NSC voor de strafbaarstelling stemde, maar dit toch ook weer niet voor ogen hadden. Uiteindelijk zegde Van Weel toe om uitleg te vragen aan de Raad van State over hoe ver die strafbaarstelling op de hulp aan mensen die illegaal in Nederland verblijven precies strekt. "En dat gaan we dan bespreken", zei hij vandaag voorafgaand aan de ministerraad. Daar is ook tijd voor, want de wet is ook nog niet aangenomen in de Eerste Kamer.

3. Kan de wet na dat advies van de Raad van State dan nog worden aangepast?

Ja, en nee, zo legde demissionair minister Van Weel vanmorgen voor de ministerraad uit. "Niet door de Tweede Kamer, want daar is de wet al aangenomen." De enige manier waarop de Tweede Kamer iets kan aanpassen is door een aanvullende wet in te dienen waarmee dit specifieke voorstel, de strafbaarstelling illegaliteit, dan niet zou ingaan.

Maar dat gaat voorlopig niet gebeuren, want de wet moet ook nog door de Eerste Kamer, en daar zijn nog opties. De Eerste Kamer kan van de minister vragen om een zogenoemde novelle te schrijven. Een novelle is een aanvulling op een wetsvoorstel dat al bij de Eerste Kamer ligt, maar nog niet is aangenomen. Zo’n novelle zou dan kunnen regelen dat illegaliteit wel strafbaar is, maar dat mensen en organisaties die illegaal in Nederland verblijvende vreemdelingen helpen daarvoor niet kunnen worden vervolgd.

Bovendien, zo legde Van Weel uit, gaat ook het Openbaar Ministerie nog aan de slag met een zogenoemd 'opportuniteitskader'. "Daarin staan dingen als: wat gaan we wel vervolgen? Wie zonderen we hier van uit? In landen als België, Duitsland en Italië, waar illegaliteit ook strafbaar is gesteld, hebben ze gezegd: wij vervolgen niet voor humanitaire hulpverlening. Zoiets is hier ook denkbaar. Dan hoef je de wet ook niet aan te passen."

4. Is er in de Eerste Kamer een meerderheid voor de wet?

Dat wordt nog spannend. Als alle partijen in de Eerste Kamer precies zo stemmen zoals de Tweede Kamer heeft gedaan, dan is er geen meerderheid voor de wet. De PVV is in de Eerste Kamer klein en NSC heeft er helemaal geen zetels. Een voorstem van het CDA is er nodig voor een meerderheid. Ook voor de SGP is het belangrijk dat er duidelijk in de uiteindelijke wet komt te staan dat het niet strafbaar wordt voor bijvoorbeeld kerken of het Leger des Heils om mensen die hier illegaal verblijven te helpen.

Of de meerderheid er komt, is afwachten. Het zal afhangen van onder meer het advies van de Raad van State en welk gevolg daaraan wordt gegeven. Een spoedadvies van de Raad van State duurt minimaal zes weken. Pas na dat advies zullen de wetten worden behandeld in de Eerste Kamer.

5. Zijn andere landen echt zo veel strenger dan Nederland?

Eén van de belangrijkste redenen dat het demissionair kabinet deze wetsvoorstellen zo graag wilde: ons asielbeleid zou uit de pas lopen met de landen om ons heen. Die zouden veel strenger zijn. En dat klopt ook ten dele. In verschillende landen, zoals Duitsland, België, Frankrijk en Italië, is illegaal verblijf bijvoorbeeld al strafbaar gesteld. 

Ook zijn in verschillende landen, zoals Oostenrijk en Duitsland, de afgelopen jaren de regels voor gezinshereniging aangescherpt, net zoals de asielnoodmaatregelenwet in Nederland moet regelen. 

Ook proberen meerdere landen met extra grenscontroles asielzoekers al aan de grens terug te sturen, iets dat volgens Europese regels discutabel is. Heel soepel gaat het uitvoeren van de strenge asielwetten in andere landen dan ook lang niet altijd.