Deze artsen pleiten voor meer compassie voor mensen met obesitas: 'Niemand is dik voor de lol'

Sinds het verschijnen van hun eerste boek Vet Belangrijk, in 2019, is er weer zo veel bekend geworden over overgewicht en obesitas, dat ze het tijd vonden voor een rigoureus geüpdatete versie. "Eigenlijk zijn het twee boeken in één", zegt obesitas-arts dr. Mariëtte Boon. Vet Belangrijk 2.0 is bijna twee keer zo dik (no pun intended) als zijn voorganger. 

Krachttraining toevoegen

Zeven jaar geleden was bijvoorbeeld nog niet bekend hoe belangrijk spierkracht is voor je metabole gezondheid, zegt Boon. "Het merendeel van de mensen met obesitas heeft wel veel spiermassa, maar onvoldoende spierkracht. Hun spieren zijn van minder goede kwaliteit. En dat hangt bij mensen met obesitas weer samen met een hogere kans op diabetes type 2, hart- en vaatziekten en sterfte." 

Een nieuwe studie laat zien dat alleen al het toevoegen van krachttraining aan het dagelijks leven leidt tot allerlei verbeteringen bij mensen met obesitas, zoals een vermindering van de buikomvang.

Ook is er nu meer bekend over de rol van hormonen bij obesitas, vult internist-endocrinoloog prof. Liesbeth van Rossum aan. "In ons boek noemen we hormonen 'de onzichtbare regisseurs van ons vet'. Ze beïnvloeden ons lichaamsvet en kunnen bijdragen aan gewichtstoename. En heb je eenmaal ernstig overgewicht, dan raakt de aanmaak van diverse (eetlust)hormonen die in vetweefsel en in de darm gemaakt worden verstoord. Dat ontregelt allerlei processen en kan je ziek maken."

Vet is een onmisbaar orgaan

In het lijvige boek, dat zowel bedoeld is voor zorgverleners als voor patiënten en andere geïnteresseerden, delen de twee collega’s al hun opgedane kennis over vet. Dingen die ze vaak niet kwijt kunnen in de korte momenten in de spreekkamer in het Centrum Gezond Gewicht in het Erasmus MC., maar die volgens hen wel iedereen zou moeten weten. 

Zoals dat vet een belangrijk en zelfs onmisbaar orgaan is. Vet biedt bijvoorbeeld brandstof voor andere organen en maakt talloze nuttige hormonen aan. Maar als je er te veel van hebt, kan vet chronisch ontstoken raken en bijdragen aan de ontwikkeling van talloze ziekten. Obesitas wordt gerelateerd aan meer dan 200 verschillende ziektebeelden, waaronder diabetes type 2, hart- en vaatziekten, 13 vormen van kanker, een ernstiger verloop van infecties, gewrichtsproblemen en mentale problemen. 

Kun je obesitas hebben en toch gezond zijn? Boon: "De laatste inzichten zeggen van niet. Op enig moment kun je wel obesitas hebben zonder bijkomende ziektes, maar uit onderzoek blijkt toch dat dit uiteindelijk zal omslaan." "Het is een kwestie van tijd voordat het een probleem wordt", vult Van Rossum aan. "Je moet hoe dan ook aandacht besteden aan overgewicht. Neem die kilo’s serieus."

Oorzaken overgewicht

Hoe kan het dat het aantal gevallen van mensen met overgewicht en obesitas maar blijft stijgen? Van Rossum: "Voeding en beweging spelen natuurlijk een grote rol. We zijn minder gaan bewegen en ongezonder gaan eten. We eten veel meer ultrabewerkte voeding dan vroeger. 

80 procent van de producten in de supermarkt valt buiten de Schijf van Vijf. Er zijn aanwijzingen dat die ultrabewerkte voeding je darmmicrobioom en je verzadigingshormonen verstoort. Dat verklaart bijvoorbeeld waarom je na een uur alweer trek hebt als je in een fastfoodrestaurant hebt gegeten."

Maar verkeerde voeding en een gebrek aan beweging verklaren niet alleen waarom zoveel mensen overgewicht hebben. "Bij overgewicht en obesitas spelen bijna altijd meerdere factoren een rol. Er blijken ook steeds meer verbanden te zijn tussen obesitas en allerlei hormoonverstorende stoffen zoals in microplastics die in onze leefomgeving zitten. 

Daarnaast kan medicijngebruik een rol spelen. Meer dan de helft van de mensen met obesitas lijkt medicatie met een potentieel gewichtsverhogende werking (zoals corticosteroïden, red.) te nemen. Dat kunnen allemaal kleine bijdragers zijn." 

Verborgen dikmakers

'Verborgen dikmakers', noemen Boon en Van Rossum die. Ook slaaptekort en stress kunnen een rol spelen bij gewichtstoename. "Stress geeft snacktrek en buikvetstapeling."

En dan zijn er nog erfelijke factoren. "Als je ouders overgewicht hebben, is de kans dat jij het ook krijgt, veel groter. 40 tot 70 procent van de variatie van je lichaamsgewicht wordt bepaald door je genen. Sommige mensen hebben echt aanleg om overgewicht te krijgen, terwijl anderen heel ongezond leven en toch slank blijven." 

Het wordt weleens beschreven als: genes load the gun, the environment pulls the trigger, zegt Van Rossum. "Die genen zijn in de afgelopen decennia niet veranderd, de omgeving wel."

Tot frustratie van de twee artsen worden mensen met overgewicht en obesitas nog steeds hard veroordeeld in de maatschappij. Van Rossum: "We zouden meer compassie moeten hebben voor mensen met obesitas. Obesitas is niet je eigen schuld. En niemand is dik voor zijn lol, zoals een patiënt van mij eens treffend zei. Voor sommigen is het een levenslange strijd die met veel verdriet gepaard gaat. Dat is veelal verborgen leed. 

Het is echt ongelooflijk wat wij horen in de spreekkamer. Een patiënt van 27 met extreme obesitas heeft zelfs voor euthanasie gekozen, waarbij in belangrijke mate meespeelde hoe ze door haar omgeving werd benaderd."

Anders aankijken tegen mensen met obesitas

Ook zorgverleners maken zich daar schuldig aan, zegt Boon. "Ik hoor bijvoorbeeld regelmatig dat zij patiënten met obesitas niet eens aankijken maar zich richten tot de persoon die met de patiënt mee is. Dat is heel heftig.

Door kennis te delen over hoe gewichtstoename werkt en waarom het zo moeilijk is om langdurig af te vallen, hopen we te bereiken dat de maatschappij anders gaat aankijken tegen mensen met obesitas. Op dat gebied is er nog een lange weg te gaan."

Afvallen is simpelweg een kwestie van minder eten en meer bewegen, denken mensen vaak. Maar als je eenmaal obesitas hebt, is het zo simpel niet, legt Van Rossum uit. "Je moet dat natuurlijk wel doen, want je wordt er mentaal en fysiek gezonder van en je kwaliteit van leven gaat fors vooruit. 

Maar het is meestal niet zo dat je door alleen minder te eten en meer te bewegen je BMI kunt verlagen van 40 naar 25 – dat gebeurt slechts bij enkele uitzonderingen. Gemiddeld vallen mensen 5 procent af door zo’n gecombineerde leefstijlinterventie. Dat vinden mensen vaak teleurstellend, maar toch geeft dat al heel veel gezondheidswinst."

Food noise

De reden waarom afvallen voor mensen met obesitas veel moeilijker is, is dat obesitas je lichaam op heel veel niveaus verandert. "Bij obesitas blijken meerdere darmhormonen en het vethormoon leptine niet meer goed te werken. Wanneer de werking van het darmhormoon GLP-1 verstoord raakt, heb je de hele dag door honger. Dat noemen we food noise, een continue eetdrang. Daarom lukt het mensen met obesitas vaak niet om af te vallen met leefstijl alleen. Als je niet het gevoel hebt dat je verzadigd raakt, is zo’n gezonde leefstijl bijna niet vol te houden."

Voor het beruchte jojo-effect – doodleuk weer aankomen nadat je bent afgevallen – heeft Boon ook een goede verklaring. "Als mensen gaan afvallen, zien we vier tegenmechanismen in werking treden in het lichaam. Ten eerste gaat de verbranding omlaag, omdat mensen spiermassa verliezen bij het afvallen." 

Continu in de hongerstand

Het tweede wat er gebeurt, zeker na een crashdieet, is dat je honger- en verzadigingshormonen veranderen. "Die staan als het ware continu in de hongerstand – na zo’n streng dieet nog meer dan we al bij mensen met obesitas zien. Daarnaast zijn er aanwijzingen dat je vetcellen meer vet blijven opslaan, ook al ben je veel afgevallen. 

En als laatste verandert je immuunsysteem niet helemaal terug naar de gezonde situatie van iemand die altijd slank is geweest. Al die factoren samen maken dat je meer kans hebt om weer aan te komen."

Het goede nieuws: op een gezond gewicht komen en blijven is weliswaar moeilijk, maar niet onmogelijk. Diëten en zeker crashdiëten werken niet op de lange termijn, benadrukken de experts nog maar eens. 

Wat wél? Boon: "Begin bij de basis. Probeer eerst de onderliggende oorzaken van je overgewicht bij jezelf te achterhalen. Als je wilt weten waarom jij of je kind overgewicht heeft, kun je dat nagaan op de website checkoorzakenovergewicht.nl. Begin met het optimaliseren van die oorzaken."

Leefstijlinterventie (gezonder eten, meer bewegen, voldoende slaap en ontspanning) is vervolgens nog altijd de belangrijkste eerste stap, zegt Van Rossum. "Heeft dat onvoldoende effect, dan kun je – afhankelijk van BMI, buikomvang en bijkomende ziektes – denken aan een maagoperatie of medicatie."

Obesitasmedicatie

Die medicatie, zoals ozempic, saxenda en mysimba, is momenteel razend populair. Hoe kijken de artsen daar tegenaan? Van Rossum: "We zien massaal gebeuren dat mensen daar op eigen houtje mee gaan beginnen, maar daar wil ik echt voor waarschuwen. Het is belangrijk om, onder begeleiding van een arts, te bekijken of een middel geschikt voor je is, en dan langzaam op te bouwen, om vervelende bijwerkingen te voorkomen. 

Die bijwerkingen variëren van relatief onschuldige maag-darmklachten zoals misselijkheid, verstopping en diarree tot oogproblemen of een ontstoken alvleesklier. Die laatste is extreem zeldzaam, maar omdat deze medicatie heel veel wordt gebruikt, zullen we het mogelijk wel vaker gaan zien."

Medicijnen kunnen voor sommige mensen een oplossing zijn, maar ze zijn geen quick fix, benadrukken de artsen. "Je moet ervan uitgaan dat obesitas chronisch is, en dat je die medicijnen dus langdurig zult moeten gebruiken. Stop je ermee, dan kom je weer aan. 

Net zoals je bloeddruk weer omhooggaat als je stopt met het nemen van bloeddrukverlagende medicijnen. Wel weten we inmiddels dat een klein deel op een gegeven moment kan afbouwen, maar we weten vooraf niet goed welke mensen dat zijn."

Dubbel zoveel bewegen 

Om het jojo-effect te voorkomen, moeten mensen die met leefstijl (veel) zijn afgevallen bijna dubbel zoveel bewegen als mensen die nooit obesitas hebben gehad. Van Rossum: "Ben je eenmaal weer op een gezond gewicht, dan is de nieuwe richtlijn om 200 tot 300 minuten per week matig intensief te bewegen en twee keer per week krachttraining te doen. Dat is best heel veel. Maar het is een van de belangrijkste puzzelstukjes om op gewicht te blijven. 

In ons boek geven we tips hoe je dat makkelijker voor jezelf maakt. Fidgeting, zoals met je voeten wiebelen of met je handen friemelen, is bijvoorbeeld een trucje dat daadwerkelijk een verschil kan maken. Het leidt tot een meetbaar hogere rustverbranding, vooral wanneer het staand wordt gedaan."

Mensen met overgewicht worden vaak te laat geholpen, zien ze. "De gemiddelde BMI waarmee mensen in Nederland worden doorverwezen naar een gecombineerde leefstijlinterventie is 36. Dat is veel te laat. Je kunt veel leed en kosten besparen als je obesitas al eerder aanpakt."

Niet alleen genezen, ook voorkomen

Preventie is dan ook één van de knoppen waar aan moet worden gedraaid om de overgewichtepidemie te keren, geloven ze. "Er moet dringend wet- en regelgeving komen om een gezondere voedselomgeving te creëren. Denk aan prijsprikkels waardoor ongezond eten duurder is, marketing op ongezonde producten en fastfoodketens tegenover scholen verbieden. 

We moeten niet alleen genezen, maar ook voorkomen. De epidemie zal pas afnemen als we tegelijk het bad leeg laten lopen door goede obesitaszorg te bieden én de kraan dichtdraaien door onze omgeving gezonder te maken."

'Vet Belangrijk 2.0' van Prof. Liesbeth van Rossum en Dr. Mariëtte Boon is nu verkrijgbaar.

Oprah Winfrey voelt zich op haar 71ste beter dan ooit: "Ik ben het zat dat er grapjes worden gemaakt voor mijn gewicht."